Sep 02 2006

Uitgebreide analyse JSF en zijn concurrenten

Gepubliceerd door JSFNieuws.nl om 10:36 onder Aanschaf JSF, Concurrentie

Aangezien de verkiezingsstrijd zo langzamerhand begint los te barsten en daarmee ook de disussie over het al dan niet aanschaffen van de JSF, is het een goed moment om de feiten eens op een rijtje te zetten.
De Partij van de Arbeid en de overige oppositiepartijen zien niets in het plan om de JSF aan te schaffen en schaft liever niets, of een kant-en-klaar vliegtuig aan ter vervanging van de F-16. Het kabinet ziet wel brood in het JSF programma en wordt daarin ondersteund door een kamermeerderheid van CDA, VVD en LPF.
De nu volgende analyse over aanschaf van het Joint Strike Fighter project is gebaseerd op diverse onafhankelijke bronnen en heeft als doel meer duidelijkeheid te verschaffen over het JSF project en haar concurrenten.

Allereerst zal de JSF en de concurrerende programma’s worden toegelicht, om een duidelijker beeld te krijgen van welke toestellen allemaal geschikt zijn voor de Nederlandse luchtmacht. Vervolgens zal er verder op het JSF project worden ingegaan, waarbij wordt gekeken naar de economsche belangen van het participeren in de ontwikkeling en productie van de JSF. Hierna volgt een kostenvergelijking en een conclusie.

Concurrerende Programma’s

De JSF kent vier serieuze concurrenten, te weten de Eurofighter, F-22 Raptor, Rafale en de Saab Gripen. Ieder type zal kort worden toegelicht, waarna zal worden vastgesteld of het een geschikte vervanger is voor de F-16.

De Eurofighter

Begin jaren ‘80 besloten Frankrijk, Duitsland, Italië, Spanje en Engeland samen een nieuwe aanvalsjager te ontwikkelen, om onder andere hun verouderde F-15’s en F-16’s te vervangen. Aanvankelijk is de Eurofighter ontwikkeld als ‘air superiority’ vliegtuig, en had dus als enige functie andere vliegtuigen uit te schakelen.
Doordat Frankrijk wilde dat het Franse Dassault Aviation het nieuwe vliegtuig ging bouwen, en omdat de ze bij alle beslissingen het laatste woord wile hebben, verliep de samenwerking erg stroef. De Eurofighter moest en zou ontworpen worden aan de hand van het Dassault Rafale A ontwerp. Door de Franse houding en andere meningsverschillen besloot Frankrijk uiteindelijk uit het Eurofighter project te stappen, om zelf de Rafale A door te ontwikkelen.
Hoewel West-Duitsland en Italië een ‘air superiority’ jager prefereerde is uiteindelijk een compromis gesloten, omdat Spanje en Engeland een multi-role jager wilden. Het moest een ‘air superiority’ jager worden die als secundaire taken ook grond aanvallen moest kunnen uitvoeren.
Na de val van het Sovjet-Unie werd duidelijk dat een ‘air superiority’ vliegtuig niet meer nodig was, hierdoor moest de Eurofighter grondig worden aangepast, wat uiteindelijk resulteerde in een vertraging van 10 jaar. In 1997 werd besloten om de Eurofighter te produceren, waarna in 1998 de eerste contracten getekend werden.
In maart van dit jaar werden de eerste Eurofighters geintroduceerd in de RAF.
————
Hoewel de Eurofighter dus aanvankelijk als ‘air superiority’ is ontwikkeld, is het door aanpassingen later mogelijk gemaakt om ook gronddoelen aan te kunnen vallen. De Eurofighter is ontwikkeld met stealth in het achterhoofd, en is daarom minder goed zichtbaar op de radar dan 4e generatie jachtvliegtuigen, zoals de F-16. Groot nadeel is dat hij alleen wapens onder de vleugels kan meenemen, in plaats van intern. Hierdoor is hij minder “stealthy” dan de JSF en de F-22, maar toch geschikt voor KLu.

De F-22A Raptor

Ook het F-22 programma is in de jaren ‘80 opgestart als ‘air superiority’ vliegtuig om de geavanceerde Russische Migs in de lucht aan te kunnen. Van de F-22 moesten er zo’n 750 aangeschaft worden, maar door de vele vertragingen, budgetoverschijdingen en de val van de Sovjet-Unie is dat aantal inmiddels gekrompen naar 183, hoewel een aantal van 339 nog niet helemaal wordt uitgesloten. De F-22 moest de F-15 volledig gaan vervangen, maar zal nu naast de F-15 het Amerikaanse luchtruim moeten gaan verdedigen.
De zeer geavanceerde F-22 is het meest stealthy van alle moderne jagers, maar is daardoor niet goedkoop. De aanschafkosten van een F-22 worden geschat op 177,6 miljoen dollar, neem je ook de ontwikkelkosten mee dan kost een enkele F-22 zo’n 360 miljoen dollar.
Om kosten te besparen wil de Amerikaanse overheid meer F-22 vliegtuigen in één keer aanschaffen (bulk-buy), waarmee ze een kwart miljard dollar hopen te besparen.
Het Huis van Afgevaardigden heeft in juni dit jaar toestemming aan Lockheed Martin gegeven om de F-22 ook aan het buitenland te verkopen. Mocht het Amerikaanse Congres dat ook doen, dan is de weg vrij voor export versies van de F-22. Japan en Israel zijn al genoemd al mogelijke afnemers. Door de productielijn langer open te houden hopen de Amerikanen dat de F-22 vanzelf goedkoper wordt, zodat ook de Amerikaanse luchtmacht er meer toestellen van kan kopen.
————
Vanwege de hoge kosten en het feit dat de F-22 een ‘air superiority’ vliegtuig is, is de kans erg klein dat de Nederlandse overheid kiest voor de aanschaf van de F-22.

Dassault Rafale

De Fransen hebben de Rafale in de markt gezet als een ‘omni-role’ vliegtuig, om het te differentiëren van de andere multi-role (want dat is hij natuurlijk gewoon) vliegtuigen. Aanvankelijk is de Rafale als ‘air superiority’ vliegtuig ontworpen voor het Eurofighter project. Er zijn drie versies van, ten eerste de Rafale-M voor de marine, deze kan op vliegdekschepen landen. De Rafale B en C versies, die respectievelijk twee en een piloot aan boord hebben, zijn ontwikkeld voor de Franse luchtmacht.

De M variant werd als eerste geintroduceerd. Evenals de Eurofighter zullen de toestellen in fases worden opgeleverd. De F1 standaard is een ‘air superiority’ vliegtuig met alleen standaard avionica. Doordat de eerste M varianten wat gehaast werden ingevoerd hebben die types oudere elektronica aan boord, en hebben geen boordkanon. Deze eerste types worden aangeduid als sub-F1 (LF1).
De vliegtuigen die in de F2 fase worden gebouwd krijgen ook grondaanval mogelijkheden. De uiteindelijke F3 versies zijn echte multi-role vliegtuigen, met moderne radar en andere electronica.
Rafale’s worden doorgaans gezien als 4e generatie jachtvliegtuigen (of 4.5e generatie), wat inhoud dat het vliegtuig geen stealth-eigenschappen heeft, maar wel geavanceerde avionica. 5e generatie vliegtuigen, zoals de JSF en de F-22 zijn volledig ontworpen met stealth eigenschappen en de nieuwste electronica/ avionica.
————
De F3 types van de Rafale zijn net als de Eurofighter minder geavanceerd dan de JSF. Toch is de Rafale technisch gezien geschikt voor Nederland vanwege de mogelijkheid om meerdere soorten missies te kunnen uitvoeren.

JAS-39 Gripen

De Zweedse Gripen is een echte allrounder, de letters JAS staan dan ook voor Jakt (Jacht), (Attack) Aanval en Spaning (Verkenning). Het lichte toestel is ontworpen tegen het einde van de jaren ‘80/ begin jaren ‘90 en in inmiddels in dienst genomen door de Zweedse, Zuid-Afrikaanse, Hongaarse en Tsjechische luchtmacht. Een internationaal succes dus.

De Gripen heeft geavanceerde radar en avionica aan boord om de vele taken te kunnen uitvoeren. De JAS-39C is de standaard export versie, welke modernere avionica heeft dan de oudere A en B versies. De JAS-39D is een tweezits versie, welke verder gelijk is aan de C variant.
Om de Gripen internationaal beter op de markt te zetten is in 1995 een joint-venture gevormd met BAE Systems.
————
Ik heb het stukje over de Gripen maar wat kort gehouden, omdat het gewoon een prima all-round vliegtuig is. De Zweden hebben in het verleden ook laten zien goede vliegtuigen te kunnen bouwen. Doordat de Gripen altijd al ontworpen is als multi-role vliegtuig zijn de totale ontwikkelkosten, en dus ook aanschafkosten lager gebleven dan bijvoorbeeld de Eurofighter. Saab beweert dan de operationele kosten van de Gripen zo’n 50 lager liggen dan andere vliegtuigen uit zijn klasse, en dat hij twee keer zo betrouwbaar en makkelijker te onderhouden is. Waar dat op gebaseerd is, en met welke vliegtuigen dat vergeleken is, stond niet vermeld. Het is zeer lastig om dat zomaar te vergelijken, maar de Gripen is in ieder geval ook prima geschikt voor de Nederlandse luchtmacht.

De F-35 Joint Strike Fighter/ Lightning II

Net als de Gripen is ook de JSF al vanaf het begin ontworpen als multi-role vliegtuig. Doordat het type door en voor zowel de Amerikaanse luchtmacht, marine en korps mariniers ontwikkeld wordt, worden er drie types van de JSF gebouwd rondom.
De standaardversie is de F-35A luchtmachtversie, de B en C versies worden aan de hand van deze versie aangepast naar de vastgestelde eisen.
De B versie wordt ontwikkeld voor het korps mariniers en de Britse marine. Dit tpye maakt gebruik van een aangepaste motor om vertikaal te kunnen landen, en om van zeer korte startbanen op te kunnen stijgen.
De derde variant, de F-35C, moet vanaf de Amerikaanse vliegdekschepen kunnen opereren, hierdoor heeft deze versie groteren vleugels voor meer stabiliteit bij lage snelheden.
Nederland heeft zo’n 800 miljoen dollar in de ontwikkeling van de JSF gestoken, en krijgt daarvoor $10 miljoen per vliegtuig korting bij de aanschaf ervan. De eerste F-35A, welke de geschikte versie is voor de vervanging van de F-16, rolde in februari van dit jaar uit de fabriek. De B en C versies worden op dit moment nog ontwikkeld.
Vanaf deze week zal de F-35A verschillende tests ondergaan om de motor te testen. De eerste vlucht wordt in november of december verwacht.

Nederlandse Deelname Ontwikkeling JSF

Uniek aan het JSF project is de Nederlandse deelname aan de ontwikkeling van het toestel. Dit heeft als groot voordeel dat er nieuwe technologieen ontwikkeld worden door Nederlandse ondernemingen, die buiten het JSF project ook bij andere (luchtvaart) industrieen gebruikt kunnen worden. Dit geldt voor 15 van de 17 succesvolle technologieen die zijn ontwikkeld voor de JSF. Voor drie van deze technologieen is het uiterst belangrijk dat Nederland meedoet aan het vervolgtraject, anders kunnen zij niet worden gerealiseerd.

Het door het NIVR eerder deze week uitgebrachte onderzoeksrapport stelt vast dat verdere Nederlandse deelname aan het JSF programma een sterke impuls zal geven aan de kenniseconomie. Door deelname aan het JSF programma hebben een aantal bedrijven een zogenaamd “track record” op kunnen bouwen met belangrijke industriele partners. Dit geeft aan dat grote industriele bedrijven vertrouwen hebben in de Nederlandse ondernemingen en daarom in de toekomst hen ook zal betrekken bij andere projecten.

Op dit moment hebben Nederlandse bedrijven al voor $660 miljoen aan vaste opdrachten binnengekregen voor de ontwikkeling en productie van de JSF. Bij verdere deelname en aanschaf van de JSF kan dat oplopen tot $6 miljard, indien er 4500 JSF toestellen geproduceerd worden.

Kosten

Defense-Aerospace.com bracht afgelopen juli een zeer duidelijke kostenvergelijking uit, met daarin een aantal opvallende conclusies.

De kostenplaatjes die vaak door de vliegtuigbouwers zelf worden vrijgeven kloppen vrijwel nooit met de werkelijkheid, daarbij spelen factoren als belastingen en omrekenverschillen ook een rol. Er kan ook een verschil bestaan in de aanschafkosten van een vliegtuig en de uiteindelijke vlieg-klaar kosten. Voor Europese vliegtuigen wordt vaak ook de VAT belasting meegerekend en bij sommige kostenplaatjes worden ook belangrijke systemen buiten beschouwing gelaten, terwijl die wel samen met het toestel gekocht moeten worden.

Door al dat soort “creatieve boekhoudingsmethoden” is het daardoor erg lastig om een goede vergelijking te kunnen maken. Zelfs voor overheidsinstellingen is het moeilijk om door de bomen het bos te zien. Kostenberamingen door de Amerikaanse Rekenkamer (GAO), het Pentagon en de luchtmacht voor zowel de F-22 als de F-35 verschillen soms met 50%. Ook de prijs van de Duitse en Britse Eurofighter verschilt op papier soms wel 10%.

Om toch een kloppende vergelijking te kunnen maken is met zo veel mogelijk factoren rekening gehouden en is gekeken naar zowel de productiekosten per vliegtuig, als de aanschafkosten. Hieruit blijkt dat één vliegtuig zijn gewicht in goud waard is, en drie andere hun gewicht in kaviaar:

Vliegtuig Type UPC PUC Opmerking
Rafale C $62,1 $135,8 (incl VAT)
JAS-39C Gripen $68,9 $76,07 (incl VAT)
Eurofighter (Duitsland) $102,8 $141,9 Trance2, dec 2003
F-35 JSF $115,0 $112,5 LRIP (schatting)
Eurofighter (GB) $118,6 $143,8 Trance2, juli 2004
Eurofighter (ESP) niet beschikbaar $126,7 Trance2, 2005
F-22A Raptor $177,6 $338,8 FY06 contract

UPC = Unit Procurement Costs, aanschafkosten
PUC = Program Unit Costs, totale kosten per toestel, inclusief ontwikkeling

Voor deze prijzen zijn de kosten gebruikt die gelden voor het land dat het toestel heeft geproduceerd. De VAT (Value Added Tax) op de Europese toestellen dient daarom afgetrokken te worden bij exportcontracten. Een Rafale C kost dan na aftrekking van 16,6% VAT nog maar $49,8 miljoen. Voor de Eurofighter geldt voor Duitsland een VAT van 16%, 20% voor Italie en 17,% voor Engeland. De prijs van een Gripen daalt met 25% als de VAT niet wordt meeberekend.
De prijs van de JSF is geschat aan de hand van het LRIP (Low Rate Initial Production) contract. Deze schatting is dus niet erg betrouwbaar, omdat bij een grotere bulk-buy/ full rate production de prijs per toestel aanzienlijk zal dalen. Ook de kortingen voor de internationale partners ($10 miljoen per toestel) zit niet bij die prijs inbegrepen.

Kosten in gewicht

Om kosten van vliegtuigen grofweg met elkaar te kunnen vergelijken wordt vaak de kosten per kilogram berekend:

Vliegtuig Type Gewicht (KG) PUC kosten/ KG
F-15E 20.400 $108,2* $5.303 *UPC
Kaviaar $6.000 Parijs, mei 2006
F-35 JSF 12.000 $112,5 $9.375
Gripen 5.700 76,07 $13.345
Rafale C 9.400 $135,8 $14.446
Eurofighter 9.750 $143,8 $14.748
Goud $18.700 Parijs, mei 2006
F-22 14.400 $338,8 $23.472

Om rekening te houden met de verschillen in arbeidskosten is ook met behulp van de BMI de prijs van een vliegtuig in hamburgers kost. Hiervoor is de “Big Mac Index” van The Economist van 12 januari gebruikt:

Vliegtuig Kosten (UPC)* Lokale Big Mac prijs kosten gewicht in Big Macs*
Rafale C $62,1 $3,51 $55.7
Gripen $68,9 $4,28 $84,0
Eurofighter (GB) $118,6 $3,32 $112,5
F-35 JSF $115 $3,15** $115,0
F-22 $117,6 $3,15 $177,6

*Prijzen van de kosten per vliegtuig, en de kosten gewicht in Big Macs zijn in miljoenen dollars.
**Voor de JSF is de Amerikaanse Big Mac prijs gebruikt.

Conclusie

Wellicht dat de genoemde prijzen u erg tegenvallen, omdat doorgaans wordt gesproken van $40-$50 miljoen dollar voor een JSF. Het gehele kostenvergelijkingsrapport van Defense-Aerospace.com kunt u hier downloaden (PDF). U zult zien dat de kosten aan de hand van contracten en overheidsrapporten zijn opgesteld.

Het grote economische voordeel van het meeontwikkelen en meebouwen van de JSF alsmede de bijdrage aan de kenniseconomie van Nederland is van groot belang.
De mogelijke vertraging (zie Vertraging Eerste Vlucht en Productie JSF) en de daarop volgende extra kostenstijgingen van de JSF toestellen is vervelend, maar weegt niet op tegen de economische voordelen van het meedoen met het vervolgtraject van de ontwikkeling van de JSF. Volgens de conservatieve schatting van het NIVR zal Nederland voor $6 miljard aan orders binnen kunnen krijgen voor de ontwikkeling en productie van de JSF. Daarnaast kunnen Nederlandse bedrijven door hun medewerking aan het JSF project hun internationale positie versterken doordat ze makkelijker in contact komen met buitenlandse partners van het JSF project.

Mocht het volgende kabinet toch besluiten om af te zien van de aanschaf van de JSF, dan zet het ook de Eurofighter buitenspel. Zoals u aan de kostenvergelijkingen kunt zien is de Eurofighter vrijwel even duur, doch minder geavanceerd. Vooral “stealth”, het vrijwel onzichtbaar zijn op de radar, zal in de toekomst een steeds belangrijker kenmerk worden voor een jachtvliegtuig. De Eurofighter heeft een aantal kleine stealtheigenschappen, maar kan zijn wapens niet intern meenemen. Het Britse Defence Evaluation and Research Agency vergeleek een aantal 4e en 5e generatie vliegtuigen met de Russische Su-35:

Vliegtuig Kansen tegen Su-35
F-22 Raptor 10,1 : 1
Eurofighter Typhoon 4,5 : 1
Rafale C 1,0 :1

Helaas ontbreekt in deze vergelijking de JSF en de Gripen, maar geeft toch een goede representatie van het belang van stealthtechnologie. De tabel geeft weer dat voor iedere 10,1 Su-35′ers die een F-22 neerschiet er één F-22 wordt neergeschoten door de Su-35. De Eurofighter haalt slechts de helft daarvan, voor iedere 4,5 Su-35 kills wordt er een Eurofighter neergehaald. De Rafale, die helemaal geen stealtheigenschappen heeft, kan eigenlijk alleen stuivertje wisselen.
De JSF zal ongetwijfeld tussen de Eurofighter en de F-22 inzitten, hopelijk kan er in de toekomst een goede vergelijking voor gemaakt worden.

De conclusie is dus dat de JSF economisch en toekomstgericht de beste keuze is. Wanneer het volgende kabinet de JSF te duur vindt, dan zie ik eerder de Gripen verschijnen dan de Eurofighter of de Rafale.

Eventuele vragen of opmerkingen zie ik graag tegemoet.

Bronnen

- NIVR-rapport ‘JSF verankert sterke impuls aan Nederlandse kenniseconomie’ (PDF)
- Ministerie van Defensie - Dossier vervanging F-16
- Defense-Aerospace.com kostenvergelijkingen

- Jane’s Defence information group
- GlobalSecurity.org

- Wikipedia:
- 4e generatie jet fighters
- Dassault Rafale

- Air-Attack.com:
- Dassault Rafale
- F-22A Raptor
- F-35 JSF
- JAS-39 Gripen
- Eurofighter Typhoon

Overige bronnen:
- Diverse persberichten van Lockheed Martin en Boeing.
- Contractinformatie van het Pentagon

Comments RSS

Reageer ook

Je moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.