Okt 25 2012

JSF casino: doorgaan onbetaalbaar, uitstappen onbetaalbaar

Gepubliceerd door JSFNieuws.nl om 10:12 onder Aanschaf JSF

Kesteren – Twee nieuwe rapporten over de JSF. Analyse moet tot de onthutsende conclusie leiden: de JSF is onbetaalbaar en marginaliseert de Koninklijke Luchtmacht in de internationale arena. De JSF lijkt echter onvermijdelijk, vanwege de reeds gemaakte kosten en de schadeclaims die kunnen voortvloeien door er uit te stappen. Enige analyse.

Het Rapport van onze Algemene Rekenkamer werd opgedragen door de Minister van Defensie Hillen na het aannemen van de motie door een meerderheid van de Tweede Kamer begin juli om uit de JSF te stappen.

Voortijdig uitlekken

Een concept van het rapport lekte uit naar de Telegraaf met kennelijke medewerking van defensie. Door als een soort pre-emptive strike een dag voor officiële vrijgave groot te koppen dat uitstappen 150 miljoen euro gaat kosten is de toon van het debat door hen gezet. Deze gedeeltelijke waarheid, overgenomen door andere kranten en door radio en TV blijft hangen en leidt af van de werkelijke inhoud van het rapport. En die is tamelijk schokkend.
Dit uitlekken roept vragen op:
- Defensie heeft kennelijk belang bij lekken en daarvoor verhullen van de echte inhoud
- Het rapport heeft in beperkte kring gecirculeerd. Het moet eenvoudig zijn het lek te achterhalen. Anders is geen sprake van een professionele organisatie of is er onwil in het spel om te verhullen, dat er bewust is gelekt.

Scope van het rapport

De scope van het rapport is beperkt. Deze is: onderzoek de opties die er zijn om het ontwikkelingscontract op te zeggen, het test- en evaluatiecontract op te zeggen; alles op te zeggen en helemaal uit de JSF te stappen. Wat kost dit? Wat zijn de gevolgen?
Deze scope moet bij het lezen duidelijk voor ogen blijven staan.

Het rapport en officieel commentaar

Het rapport kunt u hier downloaden “PDF (3,8 Mb) Uitstapkosten Joint Strike Fighter“.
Op de website van de algemene rekenkamer “is een samenvatting en bestuurlijke reactie” te vinden.
De officiële reactie van Minister van Defensie, de heer Hillen kunt u terugvinden in “F-35 project onder de loep“.

Onderzoeksmethodiek

De Algemene Rekenkamer is een onafhankelijk orgaan. Verwacht moet worden, dat ze onafhankelijk, zelfstandig een mening vormen op basis van eigen onderzoek en gebaseerd op niet-eenzijdige bronnen.
Wellicht door de tijdsdruk vormt dit rapport een negatieve uitzondering. De gebruikte bronnen zijn enorm eenzijdig. Dit blijkt uit de bijlage “Literatuur”. Geregeld komt het citaat voor “Volgens defensie….”. Ja, dat weten we. Maar het verzoek was een rapport te schrijven “Volgens de onafhankelijke Rekenkamer….” .
Data in het rapport over levertijd, prestaties, prijzen en budget is hoofdzakelijk gebaseerd op eerder aan de Kamer verstrekte data, afkomstig en nu herbevestigd door Defensie en de NIDV (de pro-JSF industrielobby). Zelfs gegevens van de Amerikaanse rekenkamer zijn nauwelijks gebruikt.
Er zijn geen referenties waaruit blijkt dat recente (kritische) rapporten van onafhankelijke rekenkamers en auditors in Canada, Australië of Noorwegen zijn gebruikt. Een gemiste kans.
Tevens blijkt uit niets dat onafhankelijke analisten of denktanks over de JSF zijn benaderd.
Geinterviewde personen: ambtenaren van Defensie en Ministerie LEI en het NIDV
Kortom het rapport is in hoofdzaak gebaseerd op eenzijdige informatie afkomstig van organisaties die pro-JSF zijn. Van de Rekenkamer hadden we anders mogen verwachten.
Wel is de analyse en interpretatie van deze eenzijdige data op een onafhankelijke wijze uitgevoerd.
Het rapport gebruikt bedragen met prijsniveau 2012 tegen een actuele dollarkoers.

Levertijd, F-16 blijft tot 2027

Wat kunnen we uit het rapport aflezen over de levertijd? We gaan hierbij uit van de meest realistische optie, het gaat door met de JSF (stoppen en weer instappen valt qua levertijd uiteraard negatiever uit). Dus de meest positieve situatie nemen we als uitgangspunt.
Bij een beslissing in 2015 kan de instroom starten in 2019. Zie pagina 62 t/m 64.
Bij een instroom tussen 2019 en 2022 van gemiddeld 9 toestellen (36 totaal) kan dan uiterlijk in 2021 en mogelijk 2022 de zogeheten IOC (Initiële Operationele Capaciteit) bereikt worden.
Het zal noodzakelijk zijn de operationele levensduur van de F-16 te verlengen tot 2027.
Dit zegt de zelfde organisatie die in 2002 beweerde dat rond 2012-2014 de F-16’s als zieke duiven uit de lucht zouden vallen en die in 2008 stelde dat levens van vliegers in gevaar zouden zijn als niet rond 2015-2019 de F-16 uitgefaseerd zou worden. Opmerkelijk.
De kosten van deze levensduurverlenging bedragen minimaal € 334 miljoen. Feitelijk is dit dus een kostenpost, die een gevolg is van de ontwikkelingsproblemen bij de F-35 en vanwege de foute beslissingen (overlap testen en productie) in dit ontwikkelingsproces. Onvoorzien door de “professionals” van DMO, NLR en TNO die dit in 2007-2008 kennelijk niet hebben voorzien. Of belemmerde hun tunnelvisie een professionele beroepshouding?

Voldoen niet meer aan NATO eisen

De vertraagde instroom van de F-35 en de operationele aftakeling van de F-16, plus de vermindering van de aantallen heeft tot gevolg dat Nederland niet meer voldoet aan de eisen die de NATO aan Nederland stelt.
Nadrukkelijk stelt het rapport dat het noodzakelijk zal zijn ons ambitieniveau bij te stellen.
Ooit was een belangrijke reden om de F-35 te kiezen: wij zijn een AAA-team en worden door de USA serieus genomen omdat we zo’n trouwe partner zijn. We zijn – juist dank zij de keuze voor de F-35 – nu dus definitief geen AAA-team meer en houden een gemarginaliseerde airpower component over die tot 2027 (of later) het mag doen met 30-35 jaar oude F-16’s.
Van een ander argument, veel gebruikt, we zijn een rijk land en moeten onze internationale verantwoordelijkheid nemen, komt zo evenmin veel terecht, evenals van het veel gehoorde adagium “we moeten onze vliegers het beste materiaal geven” en “het gaat om hun levens”, hoe valt dit uit te leggen in 2025 als we dan nog met F-16’s vliegen?
Het vraagstuk wat er moet gebeuren bij nog verdere vertragingen in de JSF ontwikkeling, niet ondenkbaar gelet op de softwareproblemen, wordt niet nader geanalyseerd. Een misser.

De IOT&E, de zogeheten testfase

Al begin 2008 en later herhaaldelijk in 2009 en 2010 is door JSFNieuws gesteld dat het houden van IOT&E testfase in de periode 2011-2013 een fabel was. We claimden toen dat de koop van de twee vroege testtoesten (een uit de LRIP3 en een uit de LRIP4 serie) beter uitgesteld kon worden en dat dit aanzienlijke besparingen zou opleveren. Zie artikel 4 november 2008 “Wanneer start de IOT&E fase van de JSF?“.
De “professionals” van defensie hielden vol dat dit realistisch was, gesteund door indertijd StasDef Jack de Vries. Weliswaar werd de IOT&E einddatum verlengd tot 2015, maar de twee toestellen moesten en zouden er eerder komen. Want we hadden de toestellen nodig voor opleiding van de vliegers.
Nu blijkt uit dit rapport dat de IOT&E dat stilzwijgend (Kamer duidelijk op de hoogte gesteld?) de contractdatum van de MOU-IOT&E is verlengd tot 2019 en dat de IOT&E tussen 2015 en 2019 gaat plaats vinden. Door later toestellen te kopen, hadden we zeker 150 miljoen kunnen besparen en waren we bovendien vrijer geweest in ons beslissingsproces.
Tevens is het onthutsend te lezen dat de IOT&E niet zal plaats vinden met Block 3 software, maar met de zeer beperkte Block 2 software. Dit houdt in dat voor werken met de Block 3 software (meer sensoren, meer wapens) er nog een nieuwe of aanvullende IOT&E moet plaats vinden na 2019. Waar is het budget, waar is de melding aan de Kamer?

Prijs en aantal

In april 2011 besloot het Ministerie van Defensie officieel het planaantal te verlagen van 85 naar 68 F-35A’s. Interessant is dat de JSF Program Office en Lockheed Martin in internationale perspresentaties nog steeds uitgaan van 85 toestellen (zoals bij alle landen wordt uitgegaan van te hoge aantallen, slechts om de industrie voor te spiegelen dat er zoveel orders aankomen).
Uit dit rapport blijkt (o.a. pagina 39) dat de Minister van Defensie al uitgaat van 56 toestellen.
Tevens blijkt dat de Minister van Defensie zich bewust is dat het ambitieniveau moet worden bijgesteld. Echter, de realiteit is nog confronterender (en dit vermeldde de Telegraaf niet).
Er is een budgetreservering van € 4,5 miljard voor de JSF, daarvan is straks al € 450 miljoen op.
Het oorspronkelijke budget (2007) was € 8 miljard (US$ 10.4 billion) voor 85 toestellen; dit werd herberekend in 2011 tot € 6,5 miljard (US$ 8.4 billion) voor 68 toestellen. Dit betekent een gemiddelde all-in prijs van US$ 123,4 millioen per toestel (vergelijk dit met de claims van Lockheed Martin en de eerdere waarschuwing door JSFNieuws).
Wanneer het budget niet wijzigt (en verhoging is uitermate onwaarschijnlijk inderdaad), dan houdt dit in dat we voor de resterende € 4,05 milhard (zie figuur 7 pagina 16 en figuur 20 op pagina 76) ongeveer 42 toestellen kunnen bijkopen. Dit komt overeen met wat we eerder dit jaar (“Uitgelekt plan: krimp naar 42 F-16’s”) schreven. Dit werd toen door Defensie afgedaan als pertinente onzin. Dit rapport bevestigt dat onze berichtgeving van mei 2012 op dit punt (de 42 toestellen) juist was.
De Rekenkamer noemt bewust niet een aantal, maar laat het wel duidelijk zien in de grafieken. Wanneer de prijs verder stijgt kan het aantal namelijk nog verder dalen; en de kans dat de prijs hoger wordt is aanzienlijker. Einde fatsoenlijke airpower component KLU.

De Onderhoud en Support kosten: verdrievoudigd

Toen ik in april 2009 voor een hoorzitting van de Tweede Kamer sprak en claimde, ondersteund met een uitgebreide analyse, dat de onderhoud en support kosten inmiddels waren verdubbeld en dat dit er toe zou leiden dat we het aantal F-35’s op tussen de 45 en 50 zouden moeten houden, werd ik weggehoond door defensie. “Een leek die niets snapt van airpower”. Enzovoorts. Maar mijn analyse uit 2009 blijkt zelfs nog veel te optimistisch.

Exploitatiekosten (Operating and Support, O&S) drukken structureel op de jaarlijkse begroting van defensie. Als dat uit de hand loopt is dat structureel lastig en ernstig. Dit is in het hele debat sinds 2007 systematisch te weinig naar voren gehaald en verdient meer aandacht.

In 2001 werd bij een plangetal van 85 toestellen, 30 jaar vliegen, een O&S bedrag genoemd van € 2,9 miljard (exclusief brandstof). Hierop was de keuze in 2002 mede gebaseerd. De andere toestellen zouden duurder zijn in gebruik.
In 2006 was al sprake van O&S kosten van € 5,3 miljard. Het werd niet aan de kamer gemeld. Door publicitaire druk (JSFnieuws) werd uiteindelijk duidelijk was het actuele cijfers was per eind 2008: € 9,05 miljard voor 85 toestellen (€ 107 miljoen per toestel). Dit steeg in 2009 tot € 9,8 miljard.

Nu vertelt dit Rekenkamer rapport dat er sprake is van € 14,2 miljard voor 85 toestellen. Vergelijk dat eens met 2002 (eerste beslissing), met 2006 (ondetekening MOU-PSFD) en met 2008 (de kandidatenevaluatie). Dan is dus ten opzichte van de eerste verwachting in 2002 ruimschoots sprake van een verdrievoudiging. Maar, gaan we terug naar 68 toestellen, dan worden de kosten per toestel relatief flink hoger. De Rekenkamer (gebaseerd op gegevens van Defensie) rekent voor dat bij 68 toestellen de kosten € 13,2 miljard zijn.

Exploitatie (O&S0 kosten per F-35, gedurende 30 jaar, calculatie Defensie:
In 2002 circa 47 miljoen per toestel (ondertekening MOU-SDD)
In 2006 circa 62 miljoen per toestel.(ondertekening MOU-PSFD)
In 2008 circa 106 miljoen per toestel (kandidatenvergelijking, MOU-IOT&E)
In 2012 circa 167 miljoen per toestel (bij 85 toestellen)
In 2012 circa 194 miljoen per toestel (bij 68 toestellen)

Te lezen in het rapport is tevens dat verlaging van aantal heeft relatief weinig effect op jaarlijkse exploitatiekosten helaas. De daling van 85 naar 68 toestellen verlaagt de exploitatiekosten slechts van circa € 475 miljoen per jaar naar circa € 440 miljoen.
En wat, wanneer we naar 42 toestellen gaan ?
En wat is het O&S budget nu per jaar voor de jachtvliegcomponent in de KLU?

Conclusie: zelfs voor 42 toestellen is structureel volstrekt onvoldoende O&S budget.
Dus de keuze is: verdringingseffecten richting andere onderdelen KLU, of richting Koninklijke Landmacht, of richting Koninklijke Marine. Niet alleen qua investeringen, maar dus zeker ook qua exploitatie. Of: toch heroverwegen of de F-35 niet onze totale defensiecapaciteit/budget opeet?

Het feit dat Defensie, NLR en TNO dit bij de evaluatie van 2008 niet hebben voorzien zegt iets over de door hen gehanteerde data en methoden. De evaluatie van 2008 is dus binnen nog geen vier jaar volstrekt achterhaald. Wie neemt daarvoor professionele verantwoordelijkheid?

Claims wanneer Nederland uit JSF project wil stappen

Het rapport geeft op pagina 28 en pagina 117 meer informatie over de regelgeving conform de US Federal Acquisition Regulation. Erg interessant. Dit is waar de Kamer in vragen en debatten geregeld naar gevist heeft. Maar nee, alle contracten konden we ondertekenen en natuurlijk we hadden wel een bepaalde commitment en moesten betalen wat in het contract stond, maar verder waren we helemaal vrij om te kiezen. De waarheid blijkt volstrekt anders te zijn.

Op bladzijde 116 kunnen we lezen wat er gebeurt wanneer Nederland echt wil uitstappen.
Subcontractors zullen mogelijk claims sturen naar de hoofdcontractors (Lockheed Martin en Pratt & Whitney). Deze zullen dit op hun beurt (kunnen) claimen bij het Pentagon conform de US Federal Acquisition Regulation. En conform de kleine lettertjes in o.a. MOU-PSFD (paragraaf 6.12, MOU-PSFD 2006) kan dit verhaald worden op de Nederlandse overheid (en dus belastingbetaler). Het mes achter de rug. Dus niet alleen doorgaan is onbetaalbaar, ook uitstappen is onbetaalbaar.

Wat nog steeds verzuimd wordt

In het handboek over helder denken (Rudolf Dobelli, De Kunst van het Heldere Denken) zou de redenering uit het Algemene Rekenkamer rapport worden gerubriceerd als “The sunk cost fallacy”, ook wel bekend als het Concorde Effect (het vliegtuig had al zoveel gekost aan ontwikkelingskosten, maar Engeland en Frankrijk gingen door, in de wetenschap dat het vliegtuig nooit rendabel zou kunnen worden).
We hebben al zoveel geïnvesteerd, het wordt nu te duur om uit te stappen. Een theorie die veel opgang vindt onder gokkers in een casino: “Ik heb nu al zoveel verloren aan de roulettetafel, nu moet ik wel doorgaan anders ben ik geheid alles kwijt”. Dat klopt, maar een uur later ben je nog veel meer kwijt en tenslotte sta je berooid buiten. De sunk cost fallacy leidt niet alleen tot dure besluiten, maar het kan ook rampzalig uitpakken. Je kunt van alles bedenken om met iets te stoppen of door te gaan, maar de slechtste reden om door te gaan is het rekening houden met wat er al aan is betaald.

Voor alles: eerst dit doen

Als de verantwoordelijke personen iets willen doen, dan zouden ze deze drie dingen moeten overwegen:
- Heb ik dit apparaat nodig
- Doet het apparaat datgene waar ik het voor nodig heb
- Kan ik het apparaat betalen (koopsom) en blijven betalen (exploitatie)

Als op een van deze vragen geen antwoord gegeven kan worden of een negatief antwoord, moet je het niet doen. Bij twijfel niet inhalen, zo eenvoudig is het. Was het voor de politiek ook maar zo eenvoudig.

Het casinoprobleem en de JSF

Het keuzevraagstuk is lastiger dan ooit
- Doorgaan onbetaalbaar en het einde van een professionele KLU.
- Uitstappen evenmin betaalbaar door de contractuele claims.

Denk even aan de gokker in het casino. Doorspelen leidt tot verlies. Maar hij heeft zich (achterkant van zijn toegangskaart) verplicht in het casino te blijven, als hij eerder naar huis wil, wordt hij ook uitgeschud.
Prima situatie dus, want de gokker is volledig vrij in zijn keuze. Plan A of Plan B.

De vraag doet zich voor: hoe zijn we nu bij dit keuzeprobleem terecht gekomen. Hadden de professionele adviezen van KLU-DMO, NLR, TNO en de Nederlandse industrielobby en het gebrek aan kritisch vermogen bij een deel van de Nederlandse politiek het bezoek aan dit casino kunnen voorkomen? En is er een Plan C?

Auteur: Johan Boeder

P.S. Met dank aan diverse personen die mij mailden, kritisch meedachten en mij aanmoedigden voor deze gelegenheid even JSFNieuws te reactiveren na enige maanden stilte. Mogelijk volgt nog een analyse van het SEO rapport.

JSFNieuws/121025

Comments RSS

Reageer ook

Je moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.